Với địa hình đa dạng, vừa có núi cao, biển rộng, có biên giới đất liền và vùng biển, cùng hệ thống đảo, hang động phong phú, Quảng Ninh cũng là nơi hình thành ngành công nghiệp khai khoáng từ sớm và hội tụ cộng đồng dân cư từ nhiều vùng miền, nhiều dân tộc cùng sinh sống. Những đặc điểm địa lý – xã hội đó đã tạo nên hệ thống di sản văn hóa vật thể, phi vật thể phong phú, gắn liền với đời sống và phong tục, tập quán đặc trưng của người Quảng Ninh.
Những nhà nghiên cứu văn hoá cho rằng, không bất ngờ khi người ta tìm được những dấu tích của 3 nền văn hoá kế tiếp nhau (văn hóa Soi Nhụ, văn hóa Cái Bèo và văn hóa Hạ Long), cách ngày nay từ 18.000-3.500 năm trên vịnh Hạ Long. Vùng đất Quảng Ninh xưa đã sớm trở thành cái nôi của người Việt cổ.
Quảng Ninh còn in đậm dấu ấn lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc, gắn với vị trí cửa ngõ bảo vệ đất liền và chủ quyền biển, đảo qua các thời kỳ. Từ những chiến thắng lừng lẫy của Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư trước quân Nguyên Mông trên sông Bạch Đằng, vùng biển Vân Đồn, đến các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và bảo vệ biên giới phía Bắc, tất cả đã bồi đắp nên chiều sâu lịch sử cho vùng đất này. Di sản còn hiện diện qua hệ thống di tích tiêu biểu như đền Xã Tắc, đình Trà Cổ, đền Cửa Ông, đình Quan Lạn, đền Trần Hưng Đạo, miếu Vua Bà, chùa Trúc Lâm đảo Trần…
Cũng từ đặc thù cửa ngõ vùng biển, Quảng Ninh có Thương cảng Vân Đồn, là thương cảng đầu tiên của người Việt ở thời kỳ độc lập tự chủ, ra đời cùng với trang Vân Đồn vào năm 1149 (thời vua Lý Anh Tông).
Quảng Ninh còn lưu giữ nhiều làng, bản văn hóa của đồng bào Dao, Tày, Sán Chỉ… với những giá trị truyền thống được bảo tồn khá nguyên vẹn. Đặc biệt, vùng đất này gắn với di sản tâm linh Yên Tử – trung tâm Phật giáo Trúc Lâm, nơi in dấu hành trạng của Phật hoàng Trần Nhân Tông; đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Đây không chỉ là điểm tựa tinh thần mà còn là dấu ấn nổi bật trong dòng chảy lịch sử, văn hóa của Quảng Ninh.
Với “kho tàng” văn hóa, di sản, tỉnh xác định văn hoá là nguồn lực, là dư địa phát triển và cần phải dành sự quan tâm đầu tư tương xứng. Trong giai đoạn 2018-2022, gần như hầu hết các di sản vật thể, phi vật thể trên địa bàn đều đã được trùng tu, tôn tạo hoặc phục dựng. Hiện con số di sản được thống kê là trên 630 di tích xếp hạng thế giới, quốc gia và cấp tỉnh, 119 lễ hội, trong đó có 76 lễ hội đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể.
Từ năm 2023, Quảng Ninh xây dựng Nghị quyết số 17-NQ/TU của BCH Đảng bộ tỉnh “Về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững”. Theo đó, các cấp ủy, chính quyền, sở, ban, ngành, địa phương trong tỉnh đã và đang tập trung đẩy mạnh bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử – văn hóa; sưu tầm, kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể và di sản tư liệu; xây dựng, nâng tầm giá trị Di sản thế giới vịnh Hạ Long… Tính đến hết năm 2025, toàn tỉnh đã số hóa toàn diện được 17 di sản văn hóa vật thể; 7 di sản văn hóa phi vật thể; cập nhật, bổ sung thông tin hồ sơ lý lịch của 2 di tích quốc gia đặc biệt, 1 di tích quốc gia, 8 di tích cấp tỉnh và 28 di tích kiểm kê phân loại.
Riêng với Yên Tử, chuỗi những hoạt động sau khi Yên Tử trở thành di sản văn hoá thế giới đã được triển khai mạnh mẽ nhằm xây dựng và định vị thương hiệu du lịch Yên Tử trên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế. Những sản phẩm như lễ công bố giá trị toàn cầu Di sản thế giới Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc; chuỗi hoạt động Lễ hội mùa thu Yên Tử năm 2025 “Sắc thu thiền định”; các giải chạy quy mô lớn như Ultra Trail Yên Tử – “Khám phá di sản, lan tỏa tinh hoa”, Yên Tử Heritage Marathon; Festival Yên Tử; công bố điểm du lịch cấp tỉnh Khe Song – Thác Bạc… chứng minh di sản Yên Tử đang được phát huy, khai thác để phát triển du lịch ngày càng chuyên nghiệp, hiện đại, đa dạng và bền vững.
Với những di sản văn hoá vật thể, phi vật thể đang có, với sự quan tâm đầu tư, phát huy, văn hoá Quảng Ninh không chỉ được “đánh thức” mà còn được lan toả giá trị ngày càng sâu rộng; trở thành động lực quan trọng trong dòng chảy phát triển kinh tế – xã hội trên địa bàn. Di sản văn hoá là tài sản, cũng là lực hút đưa du khách đến Quảng Ninh. Nhờ đó, năm 2025, toàn tỉnh đón trên 21,2 triệu lượt khách. Năm 2026 này, Quảng Ninh đặt mục tiêu đón 22 triệu lượt khách, trong đó 5,2 triệu lượt khách quốc tế.
Việt Hoa
Báo Quảng Ninh điện tử